Betrouwbare informatie over onderwijs op afstand en weer op school

Evalueren

Bij evalueren denk je al snel aan toetsen en bij toetsen denk je al snel aan summatieve en formatieve toetsen[1].

Onderwijswetenschapper John Hattie heeft er een mooie metafoor voor: als de kok de soep proeft is het formatief, als de gast de soep proeft is het summatief. Summatief en formatief zijn niet zozeer eigenschappen van een toets, maar zeggen iets over wat je doet met de resultaten. Summatieve toetsen zijn onderdeel van de examinering. In dit deel bespreken we:

  1. het formatief evalueren
  2. en feedback als belangrijk instrument daarbij.

1 Formatief evalueren

Er zijn veel definities voor formatief evalueren. Dit is een van de meestgebruikte[2]:

Een evaluatie is formatief als bewijsmateriaal van studentprestaties wordt achterhaald, geïnterpreteerd en gebruikt door docenten, studenten of hun leeftijdsgenoten om vervolgstappen vast te stellen voor de les, die naar alle waarschijnlijkheid beter zijn, of een betere basis hebben, dan beslissingen die leraren hadden genomen bij het ontbreken van dergelijke bewijzen.

Dat klinkt ingewikkeld, maar het komt erop neer dat je voortdurend samen met iedere student deze drie vragen beantwoordt:

  1. Waar werkt de student naartoe?
  2. Waar staat de student nu?
  3. Hoe komt de student naar de gewenste situatie?

Daarbij gelden wel wat voorwaarden. Het effect van formatief evalueren is groot mits je geen cijfer geeft. Dat leidt te veel af van de inhoud en verleidt studenten om te gaan vergelijken. Ook is het effect groot als de feedback begrijpelijk en zinvol is, dus richting geeft aan het denken en verder leren van de student. Voorwaarde is verder dat je de feedback onmiddellijk geeft, liefst tijdens de les.

Vijf strategieën

Als je de drie bovenstaande vragen koppelt aan de betrokkenen, resulteert dat in vijf strategieën[3]:


1. Waar werkt de student naartoe?2. Waar staat de student nu?3. Hoe komt de student naar de gewenste situatie?
docentStrategie 1
Verhelderen van leerdoelen en delen van criteria voor succes.
Strategie 2
Realiseren van effectieve discussies, taken en activiteiten die bewijs leveren voor leren.
Strategie 3
Feedback geven gericht op verder leren.
medestudentBegrijpen en delen van leerdoelen en criteria voor succes.Strategie 4
Activeren van studenten als belangrijke informatiebronnen voor elkaar.
studentBegrijpen van leerdoelen en criteria voor succes.Strategie 5
Activeren van studenten in het stimuleren van eigenaarschap over het eigen leren.

Kolom 1, leerdoelen en succescriteria, bespreken we hier. Kolom 3, feedback, bespreken we hier. Hieronder gaan we in op kolom 2: zichtbaar maken waar de student nu staat.

Leren zichtbaar maken

Craig Barton heeft een mooie omschrijving voor formatief evalueren[4]: lesgeven zonder formatief evalueren is als schilderen met gesloten ogen. Het is essentieel om het leren zichtbaar te maken, anders weet je niet wat een student (niet) beheerst en kun je hem geen feedback of aanwijzingen geven om verder te komen. Ook voor de student is het belangrijk om te weten waar hij staat in zijn leerproces, omdat hij alleen dan de juiste vervolgstappen kan zetten. Er zijn veel manieren om leren zichtbaar te maken.

Advance organizers
Voorbeelden van advance organizers zijn een tijdlijn, infographic, schema en mindmap. Visuele weergaven van de leerstof die je kunt gebruiken bij je uitleg, zoals hier beschreven. Ook kun je studenten de opdracht geven leerstof te vertalen naar een advance organizer. De visuele weergave biedt veel inzicht in wat de student weet en kan.

Activerende werkvormen
Er is sprake van activerende didactiek als studenten actief aan de slag moeten met een opdracht, een heldere instructie krijgen, het denken wordt geactiveerd en er iets met de opbrengsten van de opdracht gebeurt. 

Een mooie werkvorm om het leren zichtbaar te maken is ‘twee waarheden en een leugen’. Studenten verzinnen over een vooraf vastgesteld onderwerp drie uitspraken waarvan er twee waar zijn en een gelogen. Vervolgens wisselen ze uit en proberen bij elkaar de leugen te raden. In een klassikale nabespreking kun je studenten vragen stellen als: wie heeft de leugen (niet) geraden en wie was het (niet) eens met de leugen?

Voorbeelden van vragen voor twee waarheden en een leugen[5]:

Deze werkvorm toont het leren van je studenten, bijvoorbeeld in de vorm van concerns of misconcepties. Die informatie is nuttig om de rest van de les- en leeractiviteiten op af te stemmen. Op het Instagram-account van het Gilde Innovatielab vind je nog veel meer (digitale) activerende werkvormen om leren zichtbaar te maken.

Vragen stellen

Dat is ook mogelijk met vragen, maar het is niet eenvoudig om goede vragen te stellen en op een goede manier om te gaan met de antwoorden in les- en leeractiviteiten. Bij begrip checken gaan we uitgebreider in op de techniek om goede vragen te stellen.

Gebruik toepassingen

Toepassingen voor formatief toetsen zijn natuurlijk uitermate geschikt voor formatief evalueren. Ook vragen die je in een interactieve video toevoegt aan een screencast kunnen het leren goed zichtbaar maken, net als opdrachten in een interactieve presentatie. Daarnaast zijn er allerlei mogelijkheden om interactieve opdrachten te ontwerpen die een formatieve functie hebben. In de online lesruimte kun je ook een interactief whiteboard of prikbord gebruiken.

Verdieping

2 Feedback

Feedback is een van de krachtigste interventies om het leren te bevorderen. Je moet je daarbij wel realiseren dat het alleen werkt als het de student in beweging brengt én houdt. Hij of zij moet de feedback begrijpen om er iets mee te doen. Bij te veel feedback bestaat het risico dat de student opgeeft en het leren stopt.

Effectieve feedback

Effectieve feedback beantwoordt de volgende vragen (zie ook formatief evalueren):

De feedback kan gaan over:

Er is veel onderzoek gedaan naar feedback en vaststaat dat het niet eenvoudig is het goed in te zetten. We geven een aantal richtlijnen voor effectieve feedback, zonder te suggereren dat we compleet zijn. Raadpleeg vooral ook de informatie onder ‘Verdieping’.

Richtlijnen voor goede feedback:

  1. Bedenk vooraf: wat zijn de leerdoelen en succescriteria voor deze leeractiviteit of opdracht en waar ga je op letten om feedback te geven?
  2. Geef de feedback zo snel mogelijk, want dan is het effect groter.
  3. Wees spaarzaam met feedback, want meer is niet altijd beter.
  4. Zorg dat je feedback voldoet aan de volgende vuistregels:
    1. Hij is begrijpelijk en zinvol.
    2. Hij is goed onderbouwd en gerelateerd aan de leerdoelen.
    3. Hij geeft richting voor verbetering.
  5. De student moet langer bezig zijn met verwerking van de feedback dan jij met het geven ervan.

Peerfeedback

Natuurlijk kunnen studenten elkaar ook peerfeedback geven. Ze ontberen weliswaar de kennis en ervaring van een docent, maar het kan aanzetten tot reflectie op hun eigen werk.

Voordelen van peerfeedback:

Feedback geven en ontvangen is waardevol maar lastig. Het is niet iets wat studenten zomaar kunnen. Geef ze een duidelijke instructie en de tijd om ermee te oefenen. 

Gebruik toepassingen

Bij diverse toepassingen voor formatief toetsen is het mogelijk om feedback te plaatsen bij vragen en soms ook bij antwoorden van studenten. Datzelfde geldt voor vragen die je in een interactieve video toevoegt aan screencasts. Bij interactieve opdrachten heb je vaak naast geautomatiseerde feedback de optie om eigen feedback te geven. Bij sommige applicaties kun je studenten toegang verlenen tot elkaars werk voor peerfeedback. Als je hun werk verzamelt op een interactief whiteboard of prikbord, kun je daar ook feedback op geven, eventueel samen met de studenten.

Verdieping

Bronnen

[1] Surma, T., Vanhoyweghen, K., Sluijsmans, D., Camp, G., Muijs, D. en Kirschner, P. (2019). Wijze lessen, 12 bouwstenen voor effectieve didactiek. Meppel: Uitgever Ten Brink Uitgevers
[2] Wiliam, D. (2013). Cijfers geven werkt niet. Meppel: Ten Brink Uitgevers.
[3]  Leahy, S., Lyon, C., Thompson, M. & Wiliam, D. (2005). Classroom assessment: Minute by minute, day by day. Educational Leadership, 63(3), 18-26.
[4] Barton, C. (2018). How I wish I’d taught maths. John Catt Educational Ltd, Woodbridge
[5] Ast, M. van, Loor, O. de, Spijkerboer, L., Ebbens, S. en Ettekoven, S. (2020). Effectief leren. De docent als regisseur. Groningen: Noordhoff

Terug